Fidel’s uitval naar pragmatisme (2)

logo-fidel-90-jaarDit was niet bepaald de stap voorwaarts waar het Witte Huis op had gehoopt toen het in maart zijn historische, zij het haastig geplande, staatsbezoek orkestreerde. Voor Obama was Cuba zijn Nixon in China-moment, een erfenis om het laatste hoofdstuk van de Koude Oorlog op ons halfrond af te sluiten. Het stond in groot contrast met het vorige bezoek van een president uit de VS. In 1928 voer de Republikein Calvin Coolidge de haven van Havana op een oorlogsschip binnen. Obama daarentegen sprak zijn eerste woorden tot het Cubaanse volk  vóór hij zelfs maar uit de Air Force One stapte. Ze kwamen kalm, joviaal en direct over, in de vorm van een tweet. ‘¿Qué bola Cuba?’, tweette hij, jargon op het eiland voor  ‘Wat is er aan de hand?’. (…)  ‘Net geland hier, ik zie er naar uit Cubaanse mensen te ontmoeten en te horen wat ze te zeggen hebben.’

bezoek-obama-aankomst-bruno-vliegtuigtrap20032016

Obama bij aankomst op 20 maart, achter hem met bril minister Bruno Rodriguez

Stroef en afstandelijk
De Cubaanse ambtenarij hanteerde een opmerkelijk stroevere toon. Ook al was Obama het meest belangrijke staatshoofd dat het land bezocht sinds 1959, toch was Raúl Castro, die hoogstpersoonlijk meer dan één paus en talloze nationale leiders bij hun aankomst heeft begroet, niet op de luchthaven aanwezig om hem te begroeten. In plaats daarvan werden zij na hun landing in een aanhoudend grijze regen ontvangen door de Minister van Buitenlandse Zaken, Bruno Rodríguez die de president met een hartelijke handdruk op het asfalt van de luchthaven begroette. De van overheidswege bestuurde media gaven evenzo een afstandelijke behandeling. Op de vooravond van het bezoek van Obama wijdde Granma, het orgaan van de communistische partij, zijn 6 dunne pagina’s aan de aankomst 2 dagen eerder van president Nicolás Maduro van Venezuela, de belangrijkste schutspatroon van Cuba sinds de ineenstorting van de Sovjet Unie. Maduro werd feestelijk in Havana onthaald, hij kreeg zelfs een nieuwe eretitel, met Raúl in een hoogdravende rede dat ‘wij nooit onze Bolivariaanse revolutionaire vrienden in de steek zullen laten.’

Haastige voorbereiding
Obama’s reis had iets van een haastklus , zoals dat gaat met staatsbezoeken, en op de achtergrond waren de VS al vroeg in het proces op de rem gaan staan. De datum van de reis was niet voor eind januari geregeld. Een  overweging was dat het bezoek vóór het partijcongres zou plaatsvinden waarbij het Witte Huis hoopte dat dit een matigende invloed zou kunnen hebben. Maar de belangrijkste drijfveer, ook volgens bronnen van het Ministerie van Buitenlandse Zaken en de vicepresident, was dat de president en de first lady erg op een familietrip uit waren en de data 20 tot 23 maart vielen samen met de voorjaarsvakantie van de Sidwell Friends School van de dochters Malia, die Spaans studeert, en Sasha. Het plannen van de reis vergrootte ook de spanningen tussen het Witte Huis en het Ministerie van Buitenlandse Zaken, iets wat terugging tot de historische overeenkomst van Cuba die in december 2014 werd afgekondigd. Die had daadwerkelijk een eind gemaakt aan de Koude Oorlog tussen de landen en een begin van het proces van normalisatie: Cuba kwam overeen een groot aantal politieke gevangenen vrij te laten en ook de gevangen USAID- leverancier Alan Gross, samen met een belangrijke Amerikaanse spion Rolando Sarraft,  in ruil voor de 3 overgebleven spionnen van de Cuban Five. Hoewel onderhandelingen hierover normaal gesproken door Buitenlandse Zaken worden gevoerd had Obama zijn vertrouwde assistent en speechschrijver Ben Rhodes ingeschakeld om een overeenkomst met Cuba te regelen.

alejandro-castro-pcc2014

De hoofdrolspeler bij de onderhandelingen van het Obamabezoek aan Cubaanse kant was niemand minder dan kolonel Alejandro Castro Espín, de 50-jaar oude zoon van Raúl.

Hoofdrolspelers
De 18 maanden durende geheime onderhandelingen gingen grotendeels om Buitenlandse Zaken heen; slechts één veteraan op Buitenlandse Zaken, de Cubaspecialist Ricardo Zuñíga die met Rhodes samenwerkte, werd volledig vertrouwd door de inner circle rond Obama om de door de regering gevraagde geheimhouding te handhaven. Evenmin was Cuba’s Ministerie van Buitenlandse Zaken, MINREX, bij de onderhandelingen betrokken. De hoofdrolspeler aan Cubaanse kant was niemand minder dan kolonel Alejandro Castro Espín, de 50-jaar oude zoon van Raúl, een gestaalde  voorstander van de harde lijn die in brede kring als zijn vader’s opvolger wordt gezien. De overhaaste trip bood ook de Cubanen gelegenheid de agenda mee te bepalen, of dat te proberen: geen ontmoetingen met mensenrechtenactivisten, en zij zouden bepalen wie er op de gastenlijst kwam, inclusief welke journalisten uit de VS mochten deelnemen – een beladen onderwerp in Cuba met zijn lange geschiedenis van het weren  van Amerikaanse journalisten die zich kritisch over het eiland uitlaten. Het zag er allemaal niet zo goed uit en de publiciteit rond het verzoeningsbeleid werd slechter, totdat de Minister van Buitenlandse Zaken John Kerry uit protest een trip naar Havana cancelde, enkele weken  voor het staatsbezoek. Kerry’s blufpoker had effect en daarna kregen de VS wat zij wilden. De Cubanen verstrekten met tegenzin visa voor de journalisten; de president had ontmoetingen met ondernemers, dissidenten, mensenrechtenactivisten en hij gaf zelfs een persconferentie, alles live op tv.

obama-Unhate-Benetton-Barack-Obama-CastroEffecten
Het effect van president Obama’s komst naar Cuba kan nauwelijks worden overschat. De verandering in perspectief was niet minder dan een aardverschuiving. Tijdens het bezoek hoorde ik verschillende habaneros Obama El negro de oro noemen, de Zwarte man van goud, een lovende woordspeling op ‘zwart goud’. Het zal zeker geholpen hebben dat Obama er voor veel Cubanen ook Cubaans uitziet: net als de helft van de bevolking op het eiland die zich nu mulato, zwart of mestizo noemt, is hij van gemengde afkomst. Obama en zijn gezin bezochten de verplichte toeristische attracties, waaronder de monumentale kathedraal van de stad, die in 1777 werd opgetrokken uit blokken koraal, en ze maakten een wandeling onder leiding van de bijzondere stadshistoricus van Havana, Eusebio Leal. Zijn gezondheid is slecht en hij heeft veel pijn, maar hij leidde het gezin Obama opgewekt door het historische deel van Havana rondom Plaza de Armas. In la bola en la calle, het Cubaanse geruchtencircuit, ging het erover dat het bezoek ervoor gezorgd had dat er in delen van de hoofdstad opknapbeurten plaatsvonden die voorheen niet voor mogelijk waren gehouden. Ieder gebouw waar Obama met zijn gevolg langs kwam was geschilderd en elke weg die zijn limousine doorkruiste was opnieuw bestraat. Aan sommige straten werd in de laatste uren voor zijn aankomst nog gewerkt. De oproep aan Obama van bewoners van verwaarloosde barrios met wegen vol gaten werd de grap van de week: ‘Kom bij ons langs y llevar el asfalto!’ – ‘en neem asfalt mee!’

bezoek-obama-gran-theatro-spreekgestoelte-22032016

Toespraak Obama in Gran Teatro Alicia Alonso op 22 maart 2016

Obama speech
Het hoogtepunt van de reis was de subtiel doorwrochte speech die Obama gaf in het Gran Teatro van Havana in aanwezigheid van Raúl Castro, de top van het Politburo, en een keur aan bevoorrechte uitgenodigde Cubanen. ‘Ik ben hier gekomen om de laatste resten van de Koude Oorlog in de beide Amerika’s te begraven’, zo begon Obama, en daarmee maakte hij een eind aan de David en Goliath-confrontatie die een halve eeuw duurde en die de wereld eerder aan de rand van de afgrond bracht. De door Rhodes geschreven speech was helemaal raak. Miljoenen Cubanen keken naar een Amerikaanse president die hen rechtstreeks aansprak, niet toesprak, en veel mensen zeiden later dat ze overmand waren door emoties. ‘Ik had tranen in mijn ogen,’ vertelt Marta Vitorte, die in haar appartement in Vedado naar de speech keek. Vitorte, een voormalig functionaris van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, runde de afgelopen tien jaar een van Havana’s betere en populairste casas particulares, kamerverhuurbedrijfje aan huis. ‘Dit is het begin van Cuba’s toekomst,’ zegt ze dramatisch.

bezoek-obama-obama-raulpers21032016Persconferentie
Maar voor de ruim elf miljoen bewoners van het eiland was er al eerder tijdens het bezoek een nog ongelofelijker moment geweest. Op de tweede daghad Obama Raúl zo ver gekregen dat hij deelnam aan een live persconferentie waarbij Amerikaanse verslaggevers vrij vragen konden stellen. Gezien Cuba’s vijandige houding tegenover een vrije pers was het feit dat Raúl deelnam ronduit verbluffend, ongetwijfeld een spontane beslissing waarvan hij al gauw spijt had. De Cubaanse leider was zichtbaar ontstemd door een vraag van Andrea Mitchell van NBC over mensenrechten, maar hij werd pas echt kwaad toen Jim Acosta van CNN vroeg ‘Waarom zijn er Cubaanse politieke gevangenen in uw land?’ Raúl had nooit eerder een kritische ondervraging door de pers meegemaakt en hij werd zichtbaar nijdig. Hij reageerde verongelijkt: ‘Geef me nu meteen de lijst van politieke gevangenen zodat ze kunnen worden vrijgelaten. Zeg me de naam of de namen… En als er politieke gevangenen zijn, dan zullen ze nog deze avond vrij zijn. Zo!’ (Meteen gingen er op de sociale media lijsten rond met namen van gevangenen; voor zover bekend is sindsdien niemand van hen vrijgelaten.) De persconferentie werd live uitgezonden en de Cubanen zagen hoe een zenuwachtige Raúl zijn kalmte verloor, de persconferentie abrupt afbrak en naar Obama liep en diens arm in een overwinningsgebaar omhoog hield. De verbijsterde Obama moest er niets van hebben en liet zijn arm hangen. ‘Goeie genade,’ zei een voormalige Cubaanse diplomaat. ‘Raúl maakte een zwakke indruk. Niemand hier heeft zoiets ooit gezien.’

Morgen
* Deel drie van het artikel van Ann Louise Bardach,  website Politico 19 juni 2016

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s