#00Bienal succesvol afgesloten ondanks tegenwerking Cubaanse autoriteiten

De alternatieve #00Bienal is ondanks forse tegenwerking van de autoriteiten dinsdag jl. met succes afgesloten. Vanaf het begin noemden de autoriteiten deze Biënnale een product van de ‘contrarevolutie’ en is alles in het werk gesteld om de deelname van binnen- en buitenlandse kunstenaars te voorkomen. Ook werden tentoonstellingsruimten overal verspreid in de stad, door de politie omsingeld. Volgens de organisatoren heeft de #00Bienal zijn doel bereikt, namelijk jonge kunstenaars zichtbaar maken en ruimte scheppen voor een debat in een sfeer van vrijheid.

logo-bienal-#00-2018Vrijdag vertoonde de politie het meeste machtsvertoon toen de woning annex galerie El Círculo werd omsingeld en de geheime dienst het publiek verhinderde de Co-Cina-tentoonstelling te bezoeken. Een agent die zich identificeerde als Efrén, blokkeerde de deur van de ruimte. ‘Ze lieten niemand binnen, maar we hebben alles op film”, vertelde activist Lia Villares aan een redacteur van 14ymedio. 

kunst-Reynier Leyva Novo con su obra No me guardes si me muero

Kunstenaar Reynier Leyva Novo met zijn werk No me guardes si me muero / Kijk me niet aan als ik sterf. Novo doneerde het prijzengeld van een kunstwedstrijd voor de #00Bienal.

De meeste activiteiten van de #00Bienal vonden plaats in de Instarruimte van kunstenaar Tanía Bruguera in Oud Havana, maar ook in andere gemeenten zoals Marianao, El Vedado, Oost Havana en Santa Cruz del Norte vonden activiteiten plaats. In de buurt Alamar werden de kunstenaars Iris Ruiz en Amaury Pacheco het slachtoffer van represailles. Autoriteiten van het Bureau Ruimtelijke Ordening dwongen hen af te zien van de vertoning van graffitis van de maker Yasser Castellanos. ‘Wanneer we dat niet zouden stopzetten, zou men een knokploeg inschakelen om de graffiti te verwijderen.’ Maar de personen die bij de woning aankwamen om het werk te verwijderen konden het huis niet binnen omdat buren en vrienden van de kunstenaars zich hadden verzameld om een aanval te voorkomen. Uiteindelijk kwamen medewerkers van de geheime dienst langs die meedeelden dat Ruimtelijke Ordening toch toestemming had gegeven om te schilderen.

Onmogelijk
‘Drie maanden geleden dacht iedereen nog dat het onmogelijk was om de #00Bienal te organiseren,’ herinnert Luis Manuel Otero Alcántara zich, een van de belangrijkste organisatoren. O.a. omdat ‘de Cubaanse intelligentsia nauw gelieerd is aan het bestaande systeem door materiële gunsten aan kunstenaars te verlenen en omdat veel kunstenaars deze comfortzone niet willen verlaten’. Ondanks de grote verscheidenheid aan tentoonstellingen en artistieke acties die hebben plaatsgevonden, erkent Otero Alcántara dat ‘sommige aangekondigde kunstenaars niet zijn komen opdagen’ na de harde beschuldigingen die tijdens het evenement door officiële instellingen werden geuit.

kunst-el-aglutinador-obispo

Kunstgalerij El Aglutinador

‘Ik ben geen superheld of zo,’ waarschuwt de kunstenaar, die de afgelopen jaren naam maakte met unieke optredens als die in het luxe hotel Manzana Kempinski in Oud Havana. Deze artistieke acties waren erop gericht de economische kloof tussen onderdanen en toeristen aan het licht te brengen. ‘Kunstenaar zijn is een levenshouding,’ bekent de organisator voor wie de grootste angst was dat de #00Bienal zou vervallen in de historische patronen uit het verleden. ‘We zouden graag zien dat jonge filmmakers die onlangs een verklaring (over censuur in Cubaanse films, redactie)  hebben gepubliceerd ook een onafhankelijk filmevenement kunnen organiseren.’

bienal00-garrincha

Autoriteiten bedreigen #00Bienal 2018. Cartoon van Garrincha

Dreigementen
De geheime politie bedreigde tijdens verhoren de afgelopen weken ook kunstenaars om hen te proberen van deelname aan de #00Bienal af te zien. Een van de getroffenen was de schilder Luis Trápaga, die uit het Nationaal Kunstenaarsregister werd verwijderd als vergelding voor zijn betrokkenheid bij dit onafhankelijke kunstevenement. De autoriteiten van de Consejo Nacional de las Artes Plásticas / Nationale Raad voor de Beeldende Kunsten, die het register beheert, deelden hem mee dat de maatregel werd genomen vanwege zijn positie ‘in strijd met het cultuurbeleid van het land’. Kunstenaar José Ernesto Alonso nam deel aan de #00Bienal met een onderzoek dat hij uitvoerde op basis van onderzoeken van internationale instellingen over geluk, tevredenheid en welzijn in verschillende delen van de wereld. ‘Ik heb een gids gemaakt waarmee we de tevredenheid van elke Cubaan over de huidige situatie in het land kunnen meten’. Alonso verduidelijkt dat ‘de grootste angst die een kunstenaar kan hebben voor deelname aan de #00Bienal is dat alles zwart-wit wordt’ en dat er vervolgens ‘iemand van een kunstinstituut komt die dan tegen je zegt: als je de onafhankelijke Biënnale steunt, kun je niet langer deelnemen aan de evenementen die wij organiseren.’

kunst-Cuadros del video Beautiful People Know, 2017, por Keyezua, una artista de África participando en la #00Bienal

Fragmenten uit de video Beautiful People Know van Keyezua, een kunstenaar uit Afrika die de #00Bienal meemaakte.

Buitenlanders geweigerd
Cubaanse kunstenaars als Hamlet Lavastida en Sandra Ceballos, eigenaren van de in 1994 geopende onafhankelijke galerie, Aglutinador, opende zijn deuren voor deelnemers aan de #00Bienal. En de bekende Gerardo Mosquera, oprichter van de Biënnale van Havana in 1984, sloot zich ook aan bij het onafhankelijke evenement. ‘Sommige buitenlandse kunstenaars, zoals de Spanjaard Diego Gil, zijn aangehouden door de Immigratiedienst en kregen te horen dat zij niet op de Biënnale mochten verschijnen,’ zegt de Cubaans-Amerikaanse curator en kunstenaar Coco Fusco. Fusco werd na aankomst op de luchthaven van Havana op 3 mei te kennen gegeven dat zij het land niet binnen mocht. Ook de kunstenaar Gean Moreno, verbonden aan het Miami Institute of Contemporary Art (ICA), onderging hetzelfde lot en hij moest naar de Verenigde Staten terugkeren zonder de luchthaventerminal te hebben kunnen verlaten.

bienale-008bienal-de-habana-werk2

#00Bienal 2018

De Braziliaanse kunstenaar Thiago Morandi was een van de kunstenaars die ook door de vreemdelingendienst werd aangehouden, maar de fotograaf en audiovisuele regisseur negeerde de bedreigingen en hij toonde zijn werk op het alternatieve evenement. De Mexicaans Ulises Valdés werd ook geadviseerd door immigratieambtenaren af te zien van deelname aan de #00Bienal. Hij adviseerde de ambtenaren contact op te nemen met de consul van zijn land als er problemen zouden zijn met zijn aanwezigheid in Cuba. De ambtenaren beweerden dat hij, om aan het evenement te kunnen deelnemen, over een cultureel visum moest beschikken. De buitenlandse gasten kregen van douane- en medewerkers van de immigratiedienst te horen dat zij aan een ‘niet-officieel’ evenement, ‘gefinancierd door de Miami-maffia’, zouden deelnemen. In werkelijkheid is de alternatieve Biënnale gefinancierd door crowdfunding en de opbrengst van een kunstprijsvraag, eerder georganiseerd door een kunstinstituut van de Cubaanse staat.

Bron
* Luz Escobar, website 14ymedio, 15 mei 2018

Cubaanse kunstenaars vechten voor meer autonomie

De Amerikaanse kunstwebsite Hyperallergic vraagt zich af waarom de Cubaanse autoriteiten Cubaanse kunstenaars deporteren die in Havana de alternatieve Biënal willen bijwonen. Had de New York Times immers niet beweerd dat Raúl Castro een hervormer is die de uitbreiding van particuliere bedrijven in Cuba mogelijk heeft gemaakt? En werd de recente explosie van bed and breakfasts, schoonheidssalons en reparatiewerkplaatsen die opereren vanuit privéwoningen niet algemeen verwelkomd als een teken van een positieve verandering? En de nieuwe president van het land, Miguel Díaz Canel, wordt geframed als een liberaal met een Facebook-account, die op de fiets rijdt en homo’s steunt in zijn thuisprovincie Villa Clara. Hier volgt de bijdrage van Coco Fusco.

bienale-alternatief-#00Bienal-04052018Maar hoe moeten we dan verklaren waarom een kleine groep Cubaanse kunstenaars die een alternatieve Biënnale lanceren en hun huizen openstellen voor het publiek, zo keihard door de autoriteiten worden aangevallen? De organisatoren van de #00Bienal de la Habana – kunstenaar Luis Manuel Otero Alcantara en curator Yanelys Nuñez Leyva – besloten hun evenement te organiseren omdat de door de staat gesponsorde Biënnale werd uitgesteld tot 2019 vanwege de gevolgen van de orkaan Irma. Zij vonden dat kunstenaars een afzetmarkt nodig hadden en dat de burgerij zo kon genieten van een dosis creatieve energie. Ze zamelden geld in voor hun project via crowdfunding en maakten handig gebruik van sociale media om hun onderneming te promoten, door aanstekelijke video’s en zelfs een lied. Zij stoten op verzet van de Cubaanse autoriteiten, maar besloten toch door te gaan.

Groeiend aantal deelnemers
Aanvankelijk leken gevestigde kunstenaars die een nauwe band met de Cubaanse overheid hadden, terughoudend om zich aan te sluiten bij een stel, dat al eerder de confrontatie met de autoriteiten was aangegaan. Zes maanden geleden arresteerde de Cubaanse politie Luis Manuel Otero Alcantara terwijl hij een performance presenteerde tijdens de pelgrimage op de feestdag van Sint Lazarus. Maar naarmate de #00Bienal de la Habana naderde besloten meer notabelen uit de Cubaanse kunstwereld deel te nemen. Reynier Leyva Novo schonk de opbrengst van een kunstverkoop, $3.800, demonstratief aan de #00Bienal. Bekende figuren als kunstenaar Tania Bruguera en curator-criticus Gerardo Mosquera ondersteunden het evenement in video’s op Facebook. Buitenlandse artiesten beloofden zich bij hen aan te sluiten, maar de organisatoren verborgen hun namen voor de pers, zodat ze ongemerkt het land in konden glippen. Het aantal deelnemers liep op tot 140.

bienal-luis-manuel-otero-alcantera

Kunstenaar Luis Manuel Otero Alcantara en curator Yanelys Nuñez Leyva, initiatiefnemers van de #00Bienal.

Officiële waarschuwing
Drie dagen voor de opening veroordeelde de officiële kunstenbond, de Unión de Escritores y Artistas de Cuba (UNEAC), de #00Bienal de Habana en verklaarde dat deze bedoeld was om de officiële Biënnale te belasteren; bovendien zou deze gefinancierd worden door ‘contrarevolutionaire huurlingen’. Leerlingen van de kunstacademie van San Alejandro moesten een video bekijken waarin het evenement aan de kaak werd gesteld. Deelnemende kunstenaars kregen telefoontjes van het Kunstenaarsregister, een afdeling van het Cubaanse Ministerie van Cultuur. Zij werden gewaarschuwd dat bij deelname aan de #00Bienal hun accreditatie zouworden ingetrokken. Dat betekent dat zij niet langer als  zelfstandig kunstenaar kunnen werken. Formeel zouden ze dan geen baan meer hebben.

bienale-008bienal-de-habana-werkInbeslagname
Kunstenaar en curator Gean Moreno uit Miami werd op 4 mei bij de douane staande gehouden en 10 uur lang ondervraagd omdat hij drukwerk bij zich had met het #00Biënal logo en 12 werken van de Cubaanse kunstenaar Ernesto Oroza voor de tentoonstelling. Daar zat ook werk bij van Rikrit Tiravanija, Antonio Muntadas en José Bedia. Het werd geconfisqueerd als ‘vijandelijke propaganda’. Kunstenaars die de organisatoren wilden bezoeken, werden door veiligheidsagenten in de val gelokt en bedreigd. Het evenement werd op 5 mei  geopend met de kunstenaars omringd door staatsveiligheidsagenten. Geïnteresseerde academici – onder wie ikzelf – is de toegang tot Cuba zonder opgaaf van redenen geweigerd.

Groeiende mondigheid
Het is moeilijk te geloven dat een goed geoliede machine als het Cubaanse Ministerie van Cultuur zich zo bedreigd zou voelen door zijn kunstenaars, dat het hard zou ingrijpen bij zo’n tiendaags kunstfestijn. Maar dat is precies wat er gebeurt. Cubaanse overheidsfunctionarissen zien onafhankelijke artistieke activiteiten als een bedreiging voor hun controle over de kunstwereld. Zij zullen de macht niet opgeven in de kunstwereld, die hun symbolisch zo dierbaar is als een van de weinige succesverhalen van de revolutie. Buitenlandse kunstprofessionals die massaal naar officiële Cubaanse culturele evenementen gaan, vechten zelden de voortdurende spanningen tussen kunstenaars en de staat aan, omdat ze het systeem niet begrijpen, of omdat ze verblind zijn door hun politieke loyaliteit aan achterhaalde ideologieën, of omdat ze bang zijn het land te worden uitgezet. Toch worden Cubaanse jongeren steeds mondiger o.a. door de sociale media en gebruiken methoden als fundraising die kunstenaars elders ter wereld ook gebruiken. Zij zijn steeds succesvoller in het ter discussie stellen van het monopolie van de Cubaanse regering op het gebied van de cultuur.

bienale-008bienal-de-habana-werk3-met-gorki

Bij de opening van de 00Bienal was ook de zanger van Porno para Ricardo, tweede van links, aanwezig

Slim en dapper
Crowdfunding maakte het mogelijk dat jonge filmmakers films konden maken buiten het officiële Instituto Cubano del Arte e Industria Cinematográficos, ICAIC, en jonge musici maakten hun muziek en zorgden voor uploads op YouTube. Kunstenaars hoeven niet langer af te studeren op kunstopleidingen op het  eiland, aan te pappen met officials van de overheid of weg te blijven van politieke thema’s om gehoor te vinden. Die nieuwe werkelijkheid maakt dat zij onverbloemd hun politieke zorgen uiten. Het maakt ook dat er een golf van repressie door de regering wordt ontketend, die graag een reden zou vinden om de schuld af te schuiven op de CIA of zelfs de Trump-regering voor deze vrije uitingen van creatieve autonomie. Maar deze keer heeft de Cubaanse regering het mis. Jazeker, de CIA heeft in de jaren zestig honderden malen geprobeerd Fidel Castro te doden, maar het is deze revolutie die kunstenaars heeft voortgebracht die slim en dapper genoeg zijn om voor zichzelf te denken. De Cubaanse regering schaadt zichzelf door te kiezen voor de onderdrukking van het genie van haar kunstenaars. Dat genie maakte de Cubaanse kunstenaars zo onmisbaar voor de rest van de wereld en zo waardevol voor het land.

Bron
* Coco Fusco, website Hyperallergic, 8 mei 2017

Linken
*
 Website Hyperallergic, 7 november 2017: Cuban Police Detain Artist Planning Alternative Havana Biennal 
Website Hyperallergic, 8 maart 2018: Tania Bruguera’s Once-Censored Installation Measures the Distance Between Words and Things
* Website Hyperallergic, 13 oktober 2017: Cuba’s Longest Running Independent Gallery to Launch Workshops on Art Outside Official Culture.