Bij de dood van Wouter Gortzak

Afgelopen weekend overleed op 83-jarige leeftijd Wouter Gortzak. In de media is uitvoerig aandacht geschonken aan zijn overlijden, maar een element ontbrak steeds. Gortzak was in 1961 ook medeoprichter van het Informatie Bulletin Cuba. Samen met Maria Snethlage, de journalist en massapsycholoog Jaap van Ginneken en Fritjof Tichelman (Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis) werden publicaties uit de internationale pers over Cuba gepubliceerd die een tegenwicht moesten vormen voor de Koude-Oorlog-berichtgeving van die tijd. Wouter Gortzak zou – naar eigen zeggen – nooit tot de ‘echte aanbidders’ behoren, maar hij vond Castro wel ‘ongelofelijk fascinerend’.  Als zoon van een ‘afvallig’ communistisch Kamerlid, ‘een renegaat’, was hij al eerder ‘van zijn geloof gevallen door Chroetsjov. Zonder absolute vrijheid van meningsuiting gaat het niet,’ aldus Wouter Gortzak.

Wouter Gortzak

Wouter Gortzak

Andere Cuba-adepten uit die dagen zoals Harry Mulisch poseerden en pronkten met de Revolutie en Fidel Castro. Gortzak, toen redacteur van De Groene, Snethlage en anderen hielpen mee bij het vertalen, tikken, stencilen, afdrukken, stapelen, adressen schrijven en verzenden van het bulletin. Tien jaar later telde het blad 1.600 abonnees en 400 losse nummers en was de naam omgedoopt tot Informatie Bulletin over Cuba en de andere Latijns-Amerikaanse landen. De groei zat er al in nog voor Che een rage werd en het mode werd guerrillero’s (mondeling) te steunen.

Niet kritiekloos
De oprichtingsvergadering vond in 1961 plaats in de woning van de journalist Igor Cornelissen (o.a. Vrij Nederland). Snethlage zei hierover: ‘We zijn begonnen vrij kort na de eerste successen van de Cubaanse revolutie. Alles, ook de pers, zweeg de revolutie dood. Men sprak over de hysterische Castro en voorspelde dat het met een paar maanden wel afgelopen zou zijn.’

In 1978 publiceerde Maria C. J. Snethlage een boek over Ernesto Che Guevara die in 1967 in Boliva was doodgeschoten

In 1978 publiceerde Maria C. J. Snethlage een boek over Ernesto Che Guevara die in 1967 in Boliva was doodgeschoten. Snethlage behoorde tot de oprichters van de PSP.

Internationale media
Snethlage zelf las veel over Cuba in de buitenlandse pers en wilde dat doorgeven aan een Nederlands publiek. ‘Ik las toen, en doe dat nog de Monthly Review, Temps Modernes, New Left Review, New Statesman, New Politics en natuurlijk Le Monde. We hebben van het begin af aan zeer sympathiek gestaan tegenover de Cubaanse revolutie en wilden er ook solidair mee zijn, maar niet kritiekloos. Toen Castro de rede hield waarin hij de invasie in Tsjecho-Slowakije (1968) verdedigde, zaten we er erg mee in wat te doen. We hebben toen besloten om die rede te vertalen en integraal in ons blad af te drukken zonder commentaar. Maar toen er later een artikel verscheen in Temps Modernes van Nattiez, die het er helemaal mee oneens was, hebben we dat ook overgenomen.’ Gortzak veroordeelde de inval scherp, maar toonde in zijn artikelen toch nog begrip voor Castro. Die zat immers tussen twee vuren: de Cubaan zou de steun van Sovjet-Unie nog wel eens hard nodig kunnen hebben. De arrestatie en de zelfkritiek van de Cubaanse schrijver Padilla in 1971 was een schok voor de redactie van het blad. Bovendien werden internationaal gerespecteerde wetenschappers zoals Karol en Dumont die boeken publiceerden waarin werd vastgesteld dat er in Cuba eigenlijk geen recht van kritiek of controle was, door Fidel Castro uitgemaakt voor CIA-figuren.

Aankondiging bijeenkomst in Amsterdam na een bezoek van fotograaf Koen Wessing aan Cuba

Aankondiging bijeenkomst in Amsterdam (1965) na een bezoek van fotograaf Koen Wessing aan Cuba

Geen aanbidder maar zwoeger
Gortzak had Cuba in 1967 samen met honderden intellectuelen uit 70 landen,  bezocht om er oudjaar te vieren en het Cultureel Congres bij te wonen. Iedereen was present: Carlos Fuentes, Hugo Claus, Harry Mulisch en Jean-Paul Sartre. Bij terugkeer in Nederland richtte Mulisch het Comité van Solidariteit met Cuba op. Mede-Cubagangers als journalist en politicus Han Lammers, de componist Peter Schat, de schaker/publicist Jan Hein Donner en Gortzak sloten zich daarbij aan, maar de laatste trok zich al snel terug. ‘Ik vond het comité maar niks. Die Mulisch is een ontzettende zwetser. Mooi om naar te luisteren, daar gaat het niet om, maar het is niet een man die iets organiseert. Het enige wat die solidariteit heeft opgeleverd, is de opera Reconstructie van Schat, Mulisch en nog enkele andere mensen.’  Gortzak vond Castro aanvankelijk ‘ongelofelijk fascinerend’, maar hij hoorde nooit tot de ‘echte aanbidders’.(…) ‘Ik was al eerder van mijn geloof gevallen door Chroetsjov.

Ingezonden brief Trouwe, 29 september 2014

Ingezonden brief Trouw, 29 september 2014

Zonder absolute vrijheid van meningsuiting gaat het niet,’ zei hij in 2006 in de Volkskrant. Waren de politieke toeristen op Cuba naïef? Gortzak: ‘Ach, je kunt je door de tropenzon een mooi oor laten aannaaien.’

Bronnen
* Vrij Nederland, 22 mei 1971: Het Cuba-bulletin: Een critisch Cuba-Sí,’ door Igor Cornelissen.
* De Volkskrant, 17 juni 2006: Filiaal van de hemel, Bart Dirks.