1962: de Cubaanse rakettencrisis

rakettencrisis1962-jij-hebt-meer-pijn-dan-ik

Chroesjtsjov tegen Fidel Castro: ‘Dit zal jou meer pijn doen dan mij’. Cartoon van Edmund S. Valtman

Vijfenvijftig jaar geleden in oktober 1962 ontstond er een serieuze dreiging van een atoomoorlog tussen de VS en de Sovjet-Unie, vanwege de plaatsing van raketten met atoomkoppen op Cuba. Er volgde een week met dreigingen, concessies, een blokkade en geheim diplomatiek overleg. Zondag 28 oktober bleek een keerpunt in de crisis, toen Radio-Moskou bekendmaakte dat de Sovjet-Unie gevolg zou geven aan de eisen van de VS en de schepen met raketten, rechtsomkeert zouden maken.

Volkskrant: ‘Propaganda’

Mooie opdracht, die regisseur Oliver Stone in 2003 van tv-zender HBO kreeg: trek dertig uur op met de Cubaanse leider Fidel Castro en maak van die gesprekken een film. Aan het begin van Comandante, als Stone en zijn crew zich in Castro’s kantoor klaarmaken voor de eerste opnamen, worden de regels van het spel uitgelegd: de camera’s mogen draaien zolang Stone én Castro het goed vinden. Heeft Castro teveel moeite met een vraag of opname, dan wordt dat meteen gerespecteerd en alles overgedaan. Volgens de begintitels zou Castro nooit bezwaar aantekenen, wat natuurlijk heel leuk klinkt, maar ook iets zegt over het kritische gehalte van Stone’s marathoninterview.

Oliver Stone (tweede van Links) tijdens het interview met Fidel Castro

Oliver Stone (tweede van links) tijdens het interview met Fidel Castro. Naast Castro zijn zoon Alex, de officiele fotograaf van de Castro dinastie

Fascinerend
Niet dat Stone lastige onderwerpen schuwt, maar of het nu om Cubaanse dissidenten gaat, vermeende martelpraktijken door het leger, de acceptatie van homoseksualiteit, elke vraag wordt door Castro even optimistisch beantwoord en Stone vraagt zelden door. Dat Castro tijdens de Cubaanse rakettencrisis de Russische president Chroetsjov zou hebben willen aanzetten tot een nucleaire oorlog, is volgens El Comandante een misverstand; waarschijnlijk lag het aan de gebrekkige tolk die destijds zijn bedoelingen naar het Russisch moest vertalen.

Fidel Castro en de Russische leider Chroetsjov in New York (1960)

Fidel Castro en de Russische leider Chroetsjov in New York (1960). Links de Cubaanse diplomaat Roa die tussen 1959 en 1976 Cuba’s minister van Buitenlandse Zaken was

Het zal allemaal wel, denk je dan, maar ook op die momenten blijft El Comandante fascinerend materiaal — alleen al omdat het iets onwerkelijks heeft, een dergelijk icoon uit de moderne westerse geschiedenis van zo dichtbij mee te maken. Castro demonstreert hoe hij elke dag rondjes om zijn bureau loopt om fit te blijven en ouwehoert met Stone in zijn privébioscoop over de Titanic. Dit alles doorspekt met mooie archiefbeelden en haastige kiekjes van Havana.

Vanavond Canvas
* Comandante (Oliver Stone, 2003), van 22.55 tot 0.30 uur

Cuba was bijna atoommacht (2)

Toen de wereld op 28 oktober 1962 een zucht van opluchting slaakte, begonnen de Russen met het terugtrekken van de lange afstandsraketten. Alleen Fidel Castro zelf was ontevreden; hij stelde de Russen een preventieve nucleaire aanval op de VS voor.

Castro en Mikojan tijdens hun gesprekken in Havana in 1962

Castro was razend omdat hij gepasseerd was tijdens de onderhandelingen tussen de beide supermachten. Hij wilde de nucleaire raketkoppen behouden en in Moskou groeide de ergernis over Castro’s hardnekkigheid. Men vreesde dat de sigaren rokende revolutionair het gesloten akkoord ernstig in gevaar zou kunnen brengen. Khrushchev stuurde daarom zijn nummer twee, vice-premier Anastasia Mikojan, naar Havana om Castro te kalmeren.

Preventieve aanval
Mikojan hoorde direct na zijn aankomst in Havana dat zijn vrouw op 43-jarige leeftijd was overleden, maar hij had weinig tijd om te rouwen. In gevoelige onderhandelingen die tientallen jaren geheim bleven, zei Mikojan in eerste instantie dat Castro de nucleaire raketten die aan de aandacht van de VS waren ontsnapt, kon houden. Maar op 27 oktober, een dag voor de publieke rakettencrisis zou eindigen, stuurde Castro een telegram naar Khrushchev en drong bij hem aan op een preventieve nucleaire aanval op de VS. Weken later, op 19 november, gaf Castro de Cubaanse vertegenwoordiger bij de VN de instructie om de wereld te informeren over het feit dat Cuba tactische nucleaire wapens bezat. Deze aankondiging vond nooit plaats want de order werd snel herroepen.

Cubaanse militie op de Malecón tijdens de rakettencrisis

Smerig vod
Tijdens een vier uur durende ontmoeting op 22 november 1962, beet een woedende Castro Mikojan toe: ‘Wie denk je wel dat we zijn? Een nul in de kantlijn, een smerig vod. Wij hielpen de Sovjet Unie om uit een moeilijke situatie te raken.’ Dit plus de eerdere opdrachten van Castro om Amerikaanse verkenningsvliegtuigen neer te halen, brachten Mikojan tot de overtuiging dat de Cubanen steeds meer een risicofactor voor de Sovjet Unie werden, aldus een citaat in het boek van Savranskaya, gebaseerd op de getuigenissen van Mikojan. ‘Het werd Mikojan duidelijk dat de Sovjets hun Cubaanse bondgenoot niet in de hand konden houden.’

Vrouwen in de VS demonstreren voor vrede

Terugtrekken
Mikojan besloot zelfstandig dat Castro niet vertrouwd kon worden en dat de raketten van het eiland moesten verdwijnen. Hij vertelde Castro dat een Sovjetwet – die niet bestond – een permanente overdracht van raketten aan de Cubanen onmogelijk maakte. ‘Zo, jullie hebben dus een wet die verbiedt dat nucleaire wapens aan andere landen worden overgedragen. Dat is jammer. En wanneer trekken jullie die wet in?,’ vroeg Castro. ‘We zullen het bekijken,’ antwoordde Mikojan. Op 1 december verlieten de tactische atoomkoppen Cuba via een vrachtschip dat op 20 december in de haven van Severomorsk in de Sovjet Unie aankwam. Dat was de werkelijke einddatum van de Cubaanse rakettencrisis. ‘Ironisch genoeg zouden de Cubanen de tactische wapens hebben kunnen behouden als ze wat plooibaarder waren geweest en zich wat minder onafhankelijk hadden opgesteld, maar meer bereid waren geweest de rol van pionnen van de Sovjet te spelen,’ schrijft onderzoeker Svetlana Savranskaya in Foreign Policy. ‘Maar zij wilden meer zijn dan een parkeerplaats voor Sovjetraketten. Cuba was een niet te negeren onafhankelijke variabele in de Cubaanse rakettencrisis.’

Carloine Kennedy, de dochter van John F. Kennedy toont de originele kopie van haar moeder van het in 1963 gesloten Verdrag voor Nucleaire Testen aan Sergei Khrushchev, zoon van de toenmalige premier van de Sovjet Unie.. De ontmoeting vond zondag plaats tijdens een herdenking van de Cubacrisis 50 jaar geleden.

Linken
*   Nieuwe recente documenten,  o.a. over de gesprekken tussen Kennedy en Khrushchev tijdens een ontmoeting in Wenen, afkomstig uit Amerikaanse archieven
* Nieuw gepubliceerde documenten door de John F. Kennedy Library over de rol van Robert Kennedy tijdens de Cubacrisis. In de nalatenschap van Robert Kennedy werd o.a. de toespraak gevonden die zijn broer, president John F. Kennedy, gehouden zou hebben als de Verenigde Staten in 1962 besloten hadden tot een invasie in Cuba. Een invasie zou vrijwel zeker geleid hebben tot de Derde Wereldoorlog. 
* De Spaanse krant ABC publiceerde een serie foto’s over de rakettencrisis
* Meningen op YouTube van de auteur Michael Dobbs (One Minute to Midnight), Peter Kornbluh, directeur van de National Security Archive’s Cuba Documentation Project en Sergei Khrushchev, de zoon van de toenmalige Sovjetpremier. De website van het Cuba Documentation Project bevat meer informatie over de relaties tussen Cuba en de VS, bijvoorbeeld documenten over pogingen die in 1963/1964 werden ondernomen om de spanningen tussen beide landen te verminderen. (1 minuut 80)

Cuba was bijna atoommacht (1)

Bijna was Cuba een atoommacht geweest. Dat blijkt uit de publicatie van een recent boek met als titel de Sovjet-Cubaanse Rakettencrisis, datgebaseerd is op getuigenissen van de voormalige Russische vice-premier Mikojan. Uit de documenten blijkt dat de Cuba-crisis nu vijftig jaar geleden, die volgens de geschiedenisboekjes 13 dagen duurde, niet eindigde op 28 oktober 1962. Die dag sloten president John F. Kennedy en de Sovjet leider Nikita Khrushchev in elf uur een akkoord. De Cubacrisis eindigde pas op  20 december. Die crisis speelde zich niet af tussen de VS en de Sovjet Unie, maar bleek een harde confrontatie tussen Cuba en de Sovjet Unie. Fidel Castro wilde namelijk 100 nucleaire wapens op het eiland houden.

Mikojan (links) en Fidel tijdens de onderhandelingen in oktober 1962

‘Kern van de zaak is dat Cuba in die periode bijna een nucleaire macht was geworden,’ aldus James Hershberg, onderzoeker van het Cold War International History Project aan het Woodrow Wilson Center in Washington. De onthullingen staan in documenten die de basis vormen van een boek met de titel Rakettencrisis van de Sovjet Unie en is geschreven door Sergo Mikoyan, de zoon van de Sovjet-official die destijds een hoofdrol speelde, en onderzoeker Svetlana Savranskaya, die het werk afmaakte nadat de auteur in 2010 overleed. Joe Matthews van de BBC zegt: ‘De geheime rakettencrisis was een ontmoedigende mix van Sovjet dubbelhartigheid, mislukkingen van de Amerikaanse inlichtingendiensten en het rusteloze temperament van Fidel Castro.’

Fidel spreekt tijdens de crisis met Cubaanse soldaten

Atoomkoppen verzwegen
Het begon ermee dat Khrushchev Kennedy vertelde dat hij de ‘wapens die jullie offensief noemen’, van Cuba zou terugtrekken, nucleaire raketkoppen die in staat zijn Amerikaanse steden tot 1550 mijl te bereiken. Wat de Sovjetleider niet vermeldde dat er ook nog 100 tactische nucleaire wapens waren die dienst moesten doen tegen een mogelijke herhaling van de inval in de Varkensbaai, de door de VS-geleide invasie die 18 maanden eerder had plaats gevormd. Washington wist van deze Lunaraketten, maar zou er pas in 1992 achter komen dat deze nucleaire raketkoppen bezaten.

Linken
*  Website National Security Archive met verwijzing naar documenten uit de nalatenschap van Mikojan
Cuba con armas nucleares: El secreto de las Crisis de los Misiles, BBC Mundo, 15 oktober 2012
* Transcript (Engelstalig) van het gesprek tussen Mikojan en Fidel Castro op 22 oktober 1962. Het gesprek is opgetekend door een medewerker van Sovjetambassadeur Alexandr Alexeyev  in Havana. Van Cubaanse zijde waren Che Guevara, de toenmalige minister-president  O. Dorticós,  Aragonés (Hoofd Legermobilisatie) en het hoofd van het Instituut van Landhervorming (INRA) Carlos Rodriguez,  aanwezig.

Oproep OVT over Cubacrisis 1962

Op 22 oktober 1962 houdt de president van de Verenigde Staten John F. Kennedy een toespraak waarin hij de wereld waarschuwt voor het gevaar van de nucleaire raketten die door Rusland zijn geplaatst op het eiland Cuba.

De voorpagina van de Miami Herald destijds

Komende oktober is het precies 50 jaar na de Cubacrisis. Tijdens deze gevaarlijkste weken uit de Koude Oorlog was er reden voor paniek en bereidden velen in het westen zich voor op een mogelijke atoomaanval door water- en voedselvoorraden in huis te halen. Er waren zelfs mensen die dankzij de spanningen emigreerden.

Herinneringen
OVT, het geschiedenisradioprogramma van de VPRO, wil in oktober een documentaire over de beleving van de Cubacrisis in Nederland uitzenden. Zij verzoeken u contact met hen op te nemen als u daar sterke herinneringen aan heeft, verhalen van kent of nog brieven of dagboeken bewaard heeft uit 1962.

Linken
* U kunt mailen naar: ovt@vpro.nl
Websbsite OVT