Prominente Afro-Cubaanse priester ‘Enriquito’ overleden

Woensdag jongstleden is de vooraanstaande Afrocubaanse priester Enrique Hernández Armenteros, beter bekend als Enriquito of Tata Nganga, op 99-jarige leeftijd in Guanabacoa bij Havana overleden.

santeria-Enrique Hernández Armenteros

Enrique Hernández Armenteros

Enriquito was praktiserend priester of babalawo van vier – van oorsprong Afrikaanse – riten. De belangrijkste is Palo Monte, afkomstig uit Congo. Hij was ook lid van het geheime religieuze en mannengenootschap Abakuá of Ñañiguismo, zoals dat in Cuba bekend staat. Enriquito was een devote volgeling van Regla de Ocha aan wie hij door de orisha / god Elegguá was opgedragen. Het was zijn grootmoeder, een Congolese slavin, die hem inwijdde in de Afrikaanse godenwereld. Zijn woning groeide uit tot een heiligdom met beelden en attributen die deel uitmaken van de godenwereld van de Yoruba en die ook een rol spelen in het katholicisme, zoals Babalú Ayé (Heilige Lazarus), Ochún (Maagd van Cobre), Changó (Heilige Barbara), Obbatalá (Heilige Maagd van Mercedes) en Yemayá (Maagd van Regla).

san-lazaro-bedevaart

De bedevaart van San Lazaro

Geen fanaticus
Hij ontving in zijn woning vooraanstaande gasten, ook uit het buitenland, die hem om spirituele steun vroegen. Zo verwierf hij zich ook 2.000 petekinderen. Hij zei van zichzelf dat deze mensen oplossingen zochten voor hun problemen, maar ‘ik ben geen orisha / god. Het is god die de pijn verzacht.’ Enriquito erkende niet alles te kunnen oplossen want ‘hij die denkt alles te kunnen oplossen, is een fanatiekeling en ik ben een gelovige, geen fanaticus.’ In 1957 richtte Enriquito de Cubaanse vereniging Hijos de San Lázaro / Zonen van de Heilige Lazarus. Die kreeg in 2001 toestemming van de autoriteiten op de feestdag van de Heilige Lazarus op 16 december een processie te organiseren met beelden en afbeeldingen van deze heilige die in de straten van Guanabacoa werden meegedragen.

Bron
* Persbureau EFE

Cubanen 1 jaar na Obama’s bezoek ontgoocheld (2)

De mensenrechtenactivisten met wie Obama tijdens zijn bezoek aan Cuba achter gesloten deuren sprak, maken na 12 maanden ook de balans op van zijn bezoek.

obama-dissidenten-22032016

Obama’s ontmoeting met dissidenten

Voor Dagoberto Valdés, directeur van het onafhankelijke tijdschrift Convivencia, was het belangrijkste resultaat van dit bezoek dat aangetoond werd dat ‘de vijand’ zoals gewoonlijk omschreven in het jargon van het regiem, bereid was een witte roos aan te bieden, zoals Obama liet zien tijdens zijn toespraak in het theater van Havana. Deze toespraak, rechtstreeks uitgezonden door de staatstelevisie, wordt door velen, aldus Valdés, als het beste onderdeel van de presidentiële reis gezien. Maar hij erkent dat ‘de situatie, jammer genoeg, een jaar later is verslechterd.’ Hij wijst op de repressie, de terugkeer van de aanvallen op de VS in het officiële jargon vol verbale confrontaties. De politieke opposant Manuel Cuesta Morúa was ook aanwezig in de Amerikaanse ambassade in Havana vorig jaar. Hij wijst erop dat met de komst van de Democratische Obama het ook duidelijk werd dat ‘onze problemen van ons zelf zijn en dat ze niet worden veroorzaakt door de VS. Obama hielp ons bij het onschadelijk maken van de historische spanning tussen nationalisme en democratie.’

marha-beatriz-roque1-300x191Nul
Maar de dissidente Martha Beatriz Roque, die tijdens het bezoek van Obama in het buitenland was, noemt het effect van de reis van Obama ‘nul’. ‘Hij liet ons achter met hoop’, maar ‘ hij maakte een einde aan de natte- voeten/droge-voeten-politiek’. De voormalig politieke gevangene uit de periode van de Zwarte Lente (2003), denkt dat men niet met dankbaarheid aan het bezoek terugdenkt. ‘Iedereen was vol verwachting en erg gelukkig maar het beeld is na een jaar compleet veranderd.’

Van buiten?
Columniste Miriam Celaya gelooft dat hoe men ook over Obama’s bezoek denkt ‘één ding niet ontkend kan worden en dat is dat hij als geen enkele Amerikaanse president die hem de laatste 50 jaar voorging, het Cubabeleid tekende.’ Celaya zegt dat hij ‘een einde maakte aan het uitzonderlijke karakter van de Cubaanse kwestie ‘door de buitenlandse vijand van het regime weg te nemen.’ Daarbij zijn rekeningen vereffend want ‘het opheffen van het droge-voeten-natte voetenbeleid maakte deel uit van het uitzonderlijke migratiebeleid voor Cubanen die naar de VS wilden.’ Voor Celaya is het duidelijk dat ‘de hooggespannen verwachtingen inmiddels volledig in rook zijn opgegaan. Velen zien Obama als geliefd en gehaat tegelijk. Dat is een houding die het idee versterkt dat de oplossingen in de VS zijn te vinden en van buiten moeten komen,’ aldus de onafhankelijk journaliste.

bezoek-obama-man-vrouw-televisieInteger
De leider van de Patriottische Unie van Cuba / Unión Patriótica de Cuba (Unpacu), José Daniel Ferrer, meent dat ‘Obama al het mogelijke heeft gedaan de bevolking te helpen in de crisis waarin zij door het Castrobeleid is terechtgekomen, ‘maar het regime sloot alle deuren.’ Hij riep als scheidend Amerikaans president Raúl Castro op ‘zich open te stellen voor zijn bevolking en toe te staan dat het volk meer ruimte zou krijgen’, maar in plaats daarvan bleven de autoriteiten verschanst in hun oude positie waar bij alles wordt gecontroleerd en er niets gedaan wordt dat de totale controle die zij over de samenleving uitoefenen, in gevaar brengt.’ ¿Qué bolá, Cuba?’*, twitterde Obama toen zijn vliegtuig op het punt stond te landen in Havana. ‘Waar ga je heen?’ Vandaag de dag zijn er op deze vraag meer dan ooit onzekerheden dan antwoorden.

Bron
* Luz Escobar, website 14ymedio, 19 maart 2017

Noot
* Cubaanse uitdrukking. Synoniemen voor deze volkstaal zijn: ‘Waar ga je naar toe?’ of ‘Wat ga je doen?’  Het kan ook een roep van herkenning zijn, wanneer een Cubaan een bekende op straat tegenkomt: ‘Que bola, asere?’

Cubanen 1 jaar na Obama’s bezoek ontgoocheld (deel 1)

Vorig jaar 20 maart begon Barack Obama zijn historische bezoek aan Cuba. De verwachtingen bij veel betrokkenen waren hoog gespannen. Een jaar later maken Cubanen de balans op over wat er gebeurd is en vooral wat niet gebeurde.

obama-enthousiaste-cubanen-kant-van-de wegDe bewoner van het Witte Huis wekte enthousiasme op tijdens zijn wandeling door de straten van Havana. Parallel met zijn officiële agenda, sprak hij met jonge ondernemers, nam deel aan een humoristisch programma, bezocht een paladar en ontmoette leden van de civil society. Veel van de sympathie verdween toen hij in januari 2017 besloot een einde te maken aan de politiek van pies secos/ pies mojados (droge voeten, natte voeten). Tot dan toe mochten Cubanen die het vasteland van Amerika bereikten, blijven. Degenen die op zee onderschept werden door de autoriteiten, werden teruggestuurd. Wie nu op de straten in Cuba vragen stelt over Obama’s bezoek, krijgt in meerderheid kritische antwoorden, verbitterde reacties en het gevoel verraden te zijn.

50.000 emigranten
‘Ik verloor mijn leven,’ vertelt Luis Pedroso aan een journalist van de website 14ymedio. Hij is geluidstechnicus en verkocht al zijn bezittingen om een illegale reis naar de VS te kunnen bekostigen. Hij reisde van Cuba naar de Dominicaanse Republiek, stak over naar Mexico en kwam precies op 12 januari bij Nuevo Laredo met de grens van Mexico en VS aan toen er een einde kwam aan de gunstige migratiepolitiek voor de Cubanen. ‘Waarom deed hij dat?’, vraagt Pedroso zich af. ‘De Cubanen drukten Obama aan hun hart en hij heeft ons verraden.’ Hij slaapt nu op de sofa bij zijn zus thuis en hoopt ‘opnieuw geld te kunnen verdienen om weg te kunnen.’ Hij gelooft dat ‘Trump minder sympathiek is’, maar misschien ‘loyaler.’ Na het bezoek van de Amerikaanse president groeide het aantal Cubanen die de VS binnenkwamen. In het fiscaal jaar 2016 (januari – september) kwamen volgens de Amerikaanse douane 50.000 Cubanen het land binnen.

bezoek-obama-Bay Rays y el equipo nacional de Cuba-22032016

Het gezin Obama en president Raúl Castro tijdens honkbalwedstrijd

Kleine zelfstandige
Norma  werkt als verkoopster in een cafetaria in de Chinese buurt van Havana. Zij herinnert zich hoe de mensen de gekste dingen uithaalden om Obama te kunnen zien. Zelf stond ze met honderden anderen aan de Paseo del Prado toen de presidentiële auto met de familie Obama passeerde. Zij is teleurgesteld over de geringe economische voordelen die het bezoek opleverde. ‘Alles leek er op dat er van alles geregeld zou worden en dat de kleine zelfstandigen nu de mogelijkheid zouden krijgen om producten en goederen uit de VS te kunnen invoeren’, dacht zij, maar ‘alles bleef even ingewikkeld.’ De zakenvrouw die een ijsmachine wilde invoeren uit de VS, wilde een lening aanvragen of een investeerder vinden die haar wilde helpen’. Maar de belemmeringen van de zijde van de Cubaanse douane bemoeilijkte de import van het apparaat. Ook vanuit de VS verliep het project moeizaam.

bezoek-obama-beeld-jose-marti21032016Platteland
Ook op het platteland zijn de verwachtingen niet langer hooggespannen. Landbouwer Luis García die buiten Cienfuegos rijst teelt, zegt dat ‘alles erg is vertraagd’. De versoepelde regels die Obama lanceerde en vooral bedoeld waren voor de particuliere sector en de landbouw ‘ hebben tot nu toe geen voordeel opgeleverd,’ stelt de boer. Hij blijft de aarde bewerken met een oud koppel ossen. Hij is niet vergeten hoe men tijdens het bezoek verhalen hoorde over ‘gereedschappen, kleine tractoren en zaadgoed’ die beschikbaar zouden komen, ‘maar alles is onveranderd hetzelfde’. Toch gelooft hij dat ‘Obama de beste president van de VS is, die ons heeft geraakt, een integere man,’ aldus Luis Garcia.

Bron
* Luz Escobar, website 14ymedio, 19 maart 2017

Ziekenhuispatiënten krijgen fictieve rekeningen

Ziekenhuispatiënten in Cuba zullen na een behandeling voortaan een symbolische factuur krijgen. Het is onderdeel van een campagne die het Ministerie van Gezondheid is begonnen, ondermeer als reactie op de groeiende kritiek onder de Cubaanse burgers over de kwaliteit van de gezondheidszorg.

medico-man-brancard

Gewonde man wacht op behandeling in een ziekenhuis in Havana

Het is een opvallend initiatief van een overheid die in het algemeen niet uitblinkt in transparantie. Ze reageert met deze maatregel op de groeiende ontevredenheid onder Cubanen over de verminderde dienstverlening, de staat waarin ziekenhuizen verkeren, het tekort aan medisch specialisten door de missies in het buitenland en de steekpenningen die regelmatig moeten worden betaald aan medici voor een behandeling. Zaterdag jl. wijdde de Cubaanse televisie aandacht aan het initiatief met een reportage van de journalist Milenis Torres: ‘De meerderheid van de Cubanen is met de Revolutie geboren en heeft zich daarom nooit zorgen hoeven te maken over de vraag hoeveel een operatie, een klinisch onderzoek of een ultrasonisch onderzoek of andere behandelingen wel kosten.’ In de uitzending legt een arts aan een pas geopereerde man uit dat in een aantal ziekenhuizen besloten is het uitreiken van een factuur aan het protocol toe te voegen, om het begrip te vergroten dat ‘de diensten in ons gezondheidssysteem gratis zijn maar wel geld kosten’. Een functionaris legt uit dat met dit protocol de directe betrokkenheid bij de dienstverlening ‘concreet wordt, hoe ze wordt verricht en welke kosten door het land en het Ministerie van Gezondheid worden gemaakt om deze te realiseren.’ En een andere arts zegt: ‘Het is gepast, educatief en een erkenning van het werk dat wordt verricht. Het biedt ook de mogelijkheid om instituten te tonen wat wordt geïnvesteerd, het verplicht ons dieper na te denken over kosten en dat is iets waar niet altijd voldoende aandacht voor was,’ Volgens de journaliste heeft het Ministerie affiches in de ziekenhuizen opgehangen waarop de kosten van de behandeling worden vermeld.

Bron
* Diario de Cuba, 20 maart 2017

Link
* Reportage Cubaanse televisie, 4 minuten

Groeiend tekort aan frisdranken (deel 2)

De tekorten aan frisdrank en de falende bevoorrading van bedrijven zijn een vruchtbare voedingsbodem voor boeven, speculanten en tussenhandelaars. Clandestiene fabrieken waar bier en frisdrank worden gebotteld, zijn een onderdeel van het landschap geworden, samen met die bedrijfjes waar valse rum en sigaren worden gefabriceerd.

bar-ivan-chef-justoHalf 2014 verscheen er een video op alternatieve netwerken met beelden van de inval door de politici in illegale fabrieken in Santiago de Cuba waar frisdranken werd geproduceerd. De drank werd in oude machines bereid en verpakt en kwam daarna – betaald in convertibele peso’s – bij winkels en cafetaria’s terecht. De flesjes werden op straat verzameld, schoongemaakt en hergebruikt. Het vernuft en het bedrog zijn wijdverspreid en gaan heel ver. Bareigenaar Ulload: ’Klanten zijn het zich niet bewust, maar een barman is een tovenaar die alles kan veranderen in een onvergetelijk drankje’. Een van zijn trucs is het wekenlang bewaren van hierbabuena (minttype voor mojitos) of het gebruik van gedestilleerde alcohol als vervanging van de rum Havana Club. ‘Maar met Cola is dat anders,’ zegt hij.

cuba-libre

Cuba Libre

Cuba Libre
De vraag van toeristen naar Cuba Libre is groot. De mix van Cubaans rum met Cola is het symbool van de nationale identiteit. De befaamde combinatie beleefde een crisis, veroorzaakt door de problemen waarmee de nationale industrie werd geconfronteerd waardoor de levering van deze softdrink in gevaar kwam. Twintig jaar geleden toen de economie van het eiland werd gedollariseerd, waren er maar weinig Cubanen die zich de aanschaf van een softdrink of Cola konden permitteren maar dat aantal is nu sterk gestegen. Consumenten zijn ook kritischer geworden en zijn zich meer bewust van de kwaliteitsverschillen en ontdekken al snel wanneer ze te maken hebben met een vervalst product. De groei van het aantal toeristen maakt het probleem nog nijpender. In 2016 waren dat er 4 miljoen, een groei van 14,5% vergeleken met 2015. De productie van frisdranken tussen 2013 en 2015 is, volgens het Statistisch Handboek, ook gestegen namelijk van 396 tot 594 miljoen hectoliter. Maar de groei was onvoldoende om aan de vraag te voldoen en het was noodzakelijk frisdrank te importeren voor de toeristen en de kleine ondernemers. ‘Er zullen langere tijd geen nationale frisdranken te krijgen zijn,’ zegt een medewerker van het visrestaurant Dimar aan Calle Tulipán. Men heeft Spaanse en Mexicaanse dranken, maar de nationale schitteren van afwezigheid.

coca-cola-plein-revolutie

Fotomontage Plein van de Revolutie

Import uit Mexico
In februari zond de frisdrankproducent Cott Mexico 40.000 dozen frisdrank van het merk Stars naar Cuba. De Canadese onderneming plande een uitbreiding van zijn productie in de fabriek in Puebla (Mexico), waar 60 diverse merken worden geproduceerd. Maar Los Portales, deels geleid door het staatsbedrijf Corporación Alimentaria de Cuba en deels door Nestlé, weigeren een reactie op dit bericht. Een medewerker van Portales Liuba zegt tegen de website 14ymedio: ’Wat speelt is de enorme vraag en dat er maar één fabriek voor frisdranken in dit land is. Wat ontbreekt, is de competitie. Er zou een tweede bedrijf bij moeten komen want nu zijn we de enige’. Deze fabriek is nu al aan de grenzen van zijn productie, maar de markt lijkt een onlesbare dorst te hebben.

Bron
* Zunilda Mata, website 14ymedio, 16 maart 2017

CubaTips: revolutionair honkbal, droogte, Fatima, taxi-oorlog, Golfstroom en sigaren

Revolutionair honkbal doodverklaard
Cuba is na de nederlaag afgelopen week in Tokio tegen Nederland (14-1), uitgeschakeld voor het wereldkampioenschap honkbal. Die nederlaag komt niet geheel onverwacht. Cubaanse sportdeskundigen spreken al veel langer over een diepe crisis in het Cubaanse honkbal. Er wordt zelfs gesproken over de dood van het honkbal van de Revolutie, vier maanden na de dood van Fidel Castro die dit revolutionaire honkbal propageerde.

honkbal-fidel-castroOp 14 januari 1962 opende Fidel Castro de eerste nationale competitie honkbal, ‘de overwinning van het vrije honkbal over de slaaf’, zoals hij beweerde. De professionele honkbalbond die Cuba sinds 1878 kende, werd ontbonden. Maar het ‘revolutionaire honkbal’ maakte een onderscheid tussen de ‘patriottische honkballers’ en zij die ‘verraders van het vaderland’ werden genoemd. De laatsten verlieten – vaak illegaal – het land en vierden triomfen in vooral de VS. In 2015 waren dat er minstens 120. Het revolutionaire honkbal leidde tot een nieuwe slavernij van spelers die niet zelf konden beslissen bij welke liga of in welk land ze zouden spelen en onder welke (financiële) condities. Deelname van deze ‘deserteurs’ aan nationale toernooien werd onmogelijk gemaakt. De recente nederlagen van de Cubaanse ploeg hebben direct te maken met het feit dat enkel spelers uit Cuba zelf in het nationale team kunnen spelen. Antonio Castro, zoon van de overleden president, zei in 2013 al dat ‘we deze spelers zullen verliezen want als ze eenmaal weg zijn, kunnen ze niet meer spelen met het nationale team. Waarom?’ Maar de waarschuwingen van deze sportarts leidden niet tot veranderingen.

Concurrentie voetbal
De Cubaanse honkballiefhebber heeft maar weinig begrip voor het gepolitiseerde honkbalbeleid van het regime. Zij volgen de verrichtingen van hun idolen als Alexei Ramírez, José Abreu, Yoenis Céspedes, Aroldis Chapman en Yasiel Puig al langer via de I-phone of Het Pakket en hebben de officiële sportprogramma’s niet langer nodig. De crisis in het Cubaanse honkbal zal blijven voortduren als het regime muren blijft bouwen tussen de ‘patriotten’ en de ‘deserteurs’ en het talent verboden wordt zelf te beslissen waar ter wereld zij willen spelen. Het Cubaanse honkbal kan zich nog openen naar de wereld, maar onder de jongere generatie sportfanatici neemt de voorliefde voor honkbal af en worden de verrichtingen van voetbalprominenten als Leonel Messi of Cristiano Ronaldo met evenveel fanatisme gevolgd.

Het bovenstaande is het redaktioneel van de CubaTips van deze week. Hierna vindt u de volledige inhoudsopgave. 

INHOUD NIEUWSBRIEF CUBATIPS:
logo van cubatips ontwerp stijn1. Van de redactie: Revolutionair honkbal doodverklaard
2. Zware droogte teistert Cuba
3. Taxi-oorlog in Havana
4. Minder Cubaanse sigaren door slechte oogst
5. Cartoon: Bezoek Cuba en zijn opgewekte bevolking
6. Nestlé joint-venture in Cuba
7. Film Fátima integraal op YouTube
8. De Golfstroom: van Cuba naar Newfoundland
9. Culturele Agenda
10.Het laatste nieuws

Gratis
Wilt u ook alle nieuwe nummers vanaf nu in uw mailbox ontvangen?
Geef u hier op voor een gratis abonnement!
Ruim 1.000 geïnteresseerden gingen u al voor en ontvangen elke zondag de CubaTips.

Groeiend tekort aan frisdranken (deel 1)

Lo mío primero luidt de tekst van een reclame in de staatswinkels van Cuba. Het is een variant op een vroegere slogan in Nederland: ‘Koop Nederlandse waar, zo helpen we elkaar’. Maar de campagne heeft niet geleid tot een grotere vraag naar nationaal geproduceerde artikelen. Bovendien kan de lage productiviteit niet voldoen aan de vraag. De groei van het toerisme en de particuliere sector, dwingen de regering grote hoeveelheden frisdrank in te voeren.

frisdrank-frised-uit-spanje

Een frisdrank uit Spanje als alternatief voor Cubaanse frisdranken

‘Een Cuba Libre vraagt om Coca-Cola, anders is het geen Cuba Libre‘, benadrukt de voormalige docent chemie Ricardo Ulloa. Hij werkt – om rond te komen – alweer enige tijd als barman in hotels tussen Cárdenas y Varadero, maar is van plan een eigen zaak te openen. ‘Ik wil kijken of ik mijn eigen bar kan openen,’ zegt hij. Hij heeft de afgelopen maanden via informele wegen onderzocht of hij voorraden kan krijgen. Maar frisdranken en mineraal water behoren tot de schaarse producten. tu-kola-ciego-monteroEn op markten en in staatsbedrijven verliest de nationaal gemaakte Coca-Cola, met merken als TropiCola of TuKola, de strijd,’ aldus de barman.

Coca-Cola
In 1960 moest dit Amerikaanse bedrijf het eiland verlaten vanwege de nationalisaties die Fidel Castro uitvoerde. Maar de laatste 20 jaar is de drank via derde landen weer teruggekeerd in de schappen. Na het herstel van de betrekkingen tussen de VS en Cuba, verklaarde José Antonio Fernández, president van Femsa in Mexico en de belangrijkste bottelarij van Coca-Cola ter wereld: ’Wij komen Cuba binnen met Coca-Cola en de Coca-Cola in Cuba zal die van Femsa zijn.’ Maar zijn voorspellingen werden tot nu toe geen werkelijkheid. De frisdrank met de bijzondere smaak ontbreekt steeds vaker in de paladares / particuliere eethuizen. ‘Eerst was er een probleem met bier,’ zegt Ulloa, maar daarna volgden andere dranken en allerlei voedingsmiddelen. ‘Wanneer we horen dat er ergens frisdranken te koop zijn, kopen we zoveel mogelijk in want je weer nooit wanneer het opnieuw in de verkoop is’.

coca-cola-che-guevara.jpga

Che Guevara aan de Coca-Cola

Elke dag feest en rum
Lege schappen zijn geen nieuws voor Cubanen, maar in de laatste maanden is het tekort aan producten sterk gegroeid. De lage productiviteit, de corruptie en het Amerikaans embargo versterken deze situatie, maar ook de hooggespannen verwachtingen na de dooi in de relaties tussen Washington en Havana. ‘Hier was er ooit elk weekend feest, maar nu is dat elke dag zo,’ legt Rosa María (73) uit. Ze woont dicht bij de toeristische trekpleister Callejón de Hamel in Havana. De vrouw herinnert zich nog goed hoe ‘in de jaren negentig buitenlanders begonnen te komen om te dansen, maar nu leeft de hele wijk van de toeristen.’ De verkoop van drank is essentieel om toeristen te trekken. Café Brown, ook in de buurt, probeert de dorst van de toeristen te lessen. Op de kaart staan piña colada, de mojito, het nationale bier en de Cuba Libre. ‘Elke dag wordt het moeilijker de bestanddelen voor elk drankje te pakken te krijgen,’ bekent een medewerker op zachte toon. De nationale frisdranken staan al enkele maanden niet meer op de kaart. Het bedrijf Los Portales, deels geleid door het staatsbedrijf Corporación Alimentaria de Cuba en deels door Nestlé, bevoorraadt niet langer. Ondertussen zoekt de Cubaanse regering naar buitenlandse investeringen in de voedingssector ter waarde van 762 miljoen dollar. Het is harde noodzaak voor een land dat zich nu gedwongen ziet om bijna 80% van al het voedsel dat het nodig heeft te importeren. Dat is een uitgavenpost van 2 miljard dollar of meer per jaar.

Bron
* Zunilda Mata, website 14ymedio, 16 maart 2017

Link
* Fidel Castro drinkt Coca-Cola in Chili in 1971, video van 26 seconden.